Wie in Noord-Holland rondrijdt, ziet ze overal staan: stolpboerderijen. Vierkante boerderijen met een groot piramidedak. Het dak is het meest opvallende deel van het gebouw, en ook het deel dat het meeste onderhoud vraagt. Hieronder leest u hoe het dak van een stolpboerderij in elkaar zit en waar u op let bij onderhoud en renovatie van het pannendeel.
Wat maakt het dak van een stolpboerderij bijzonder?
Een stolp is gebouwd rond een vierkant van zware houten palen, het vierkant of de tas. Daar werd vroeger het hooi opgeslagen. Die palen dragen het piramidevormige dak. Rondom het vierkant liggen het woongedeelte, de stal en de dars, de ruimte met de grote deuren.
Het dak heeft een paar kenmerken:
- Groot. Een stolp heeft vier dakvlakken die samen een enorm oppervlak vormen.
- Steil. De piramidevorm geeft een steile helling, goed voor de waterafvoer.
- Van oudsher riet. Riet was licht en ruim voorhanden in het waterrijke Noord-Holland.
- Pannen boven het woongedeelte. Veel stolpen hebben een deel met dakpannen boven de woonkamer, vaak geglazuurd. Dat deel heet ook wel de spiegel.
- Soms volledig met pannen. Een deel van de stolpen kreeg later een dak dat helemaal met pannen is gedekt.
Waar vraagt het pannendeel aandacht?
Het pannendeel van een stolpdak heeft te maken met dezelfde slijtage als elk oud pannendak. Maar de overgang naar riet en de hoogte maken het lastiger.
De aansluiting tussen riet en pannen
Waar pannen en riet samenkomen, ligt een lastig detail. Riet is dik en zacht, pannen zijn dun en hard. Die overgang moet goed zijn afgewerkt, vaak met lood of zink. Is dat niet zo, dan loopt water achter de pannen of in het riet. Werk aan het riet zelf is werk voor een rietdekker. Jongsma legt geen rieten daken, maar werkt wel aan het pannendeel en de loodaansluitingen.
Hoekkepers en nok
Een piramidedak heeft vier hoekkepers die samenkomen in een korte nok of een punt. Op een pannendak liggen daar vorsten, vaak nog in specie. Die specie scheurt na jaren, waardoor vorsten los raken. Bij de punt van de stolp komen vier dakvlakken samen. Dat detail vraagt veel zorg.
Geglazuurde pannen
Geglazuurde pannen op een stolp zijn vaak oud en niet altijd meer te koop in hetzelfde model. Bij een reparatie is het zoeken naar een pan die past in kleur, glans en vorm. Gebruikte pannen uit een voorraad zijn dan soms de beste keuze.
Onderhoud van het stolpboerderij dak
| Wat | Hoe vaak | Waarom |
|---|---|---|
| Dak bekijken vanaf de grond | Elk voorjaar en na storm | Losse of verschoven pannen op tijd zien |
| Goten schoonmaken | Minstens één keer per jaar | Een groot dak voert veel water af |
| Nok, hoekkepers en lood controleren | Om de paar jaar | Hier ontstaan de meeste lekkages |
| Zolder en vierkant bekijken | Jaarlijks | Vochtplekken en houtrot vroeg zien |
Door de hoogte is een ladder bij een stolp vaak niet genoeg. Voor onderhoud aan het dak is een hoogwerker of steiger nodig.
Veilig werken op een stolpdak
Het dak van een stolp is hoog en steil. Aan de randen is een steiger met leuning nodig, en op het dak zelf ankerpunten of een dakladder. Bij een groot dak loont het om bij een renovatie meteen vaste ankerpunten of een kooiladder te laten plaatsen. Dan is later onderhoud veiliger en goedkoper, omdat er niet steeds een steiger hoeft te komen.
Renovatie van het pannendak
Bij een renovatie gaan de pannen eraf, wordt de ondergrond hersteld en gaan de pannen of nieuwe pannen terug. Bij een stolp spelen extra vragen:
- Is het een monument? Veel stolpen zijn rijks- of gemeentelijk monument. Volgens de Rijksoverheid mag gewoon onderhoud zonder vergunning, zolang kleuren, materialen, details, vorm en profiel gelijk blijven. Wijzigt er meer, dan is vaak een vergunning nodig. Overleg vooraf met de gemeente.
- Wat doet u met de oude pannen? Gezonde pannen worden gesorteerd en teruggelegd, zodat het beeld hetzelfde blijft.
- Isoleren? Isolatie van buitenaf maakt het dak dikker. Bij een monument kan dat bezwaren geven bij de details. Soms is isoleren van binnen een betere keuze.
- Wonen er dieren? Onder de pannen en in het riet van een oude boerderij wonen vaak mussen, zwaluwen of vleermuizen. Die zijn beschermd onder de Omgevingswet. Check vooraf bij RVO wat dat betekent.
Van riet naar pannen overstappen is ook een mogelijkheid, maar een grote ingreep. Pannen zijn veel zwaarder dan riet, en bij een monument mag het vaak niet. Meer daarover leest u in ons artikel over een rieten dak vervangen door dakpannen.
De houten constructie
Het vierkant en de gebinten van een stolp zijn vaak eeuwen oud. Bij een renovatie van het dak is het een goed moment om die te laten nakijken. Scheuren, houtworm of verzakkingen kunnen invloed hebben op de pannen en de nok. Hoe dat bij boerderijen werkt, leest u in ons artikel over de kapconstructie van een boerderij.
Wanneer schakelt u een dakdekker in?
Ziet u losse pannen, vocht bij de overgang van riet naar pannen of een scheve nok? Laat het dan op tijd bekijken. Bij een groot dak loopt kleine schade snel op.
Onze vestiging in Hippolytushoef ligt midden in het gebied van de stolpen. We werken aan pannendaken, loodwerk en kapconstructies, niet aan riet. U krijgt een vaste prijs vooraf, per onderdeel op papier. Meer over ons werk leest u op de pagina over pannendaken. Wilt u meer weten over een complete vervanging, lees dan ook ons artikel over het dak van een boerderij vervangen.
Veelgestelde vragen
Waarom heeft een stolpboerderij pannen en riet op het dak?
Riet was licht en ruim voorhanden. Boven het woongedeelte kregen veel stolpen een deel met dakpannen, vaak geglazuurd, ook wel de spiegel genoemd.
Heb ik een vergunning nodig voor werk aan het dak van mijn stolp?
Gewoon onderhoud met dezelfde kleuren, materialen en vorm mag meestal zonder vergunning. Is de stolp een monument en verandert er meer, dan is vaak een vergunning nodig.
Doet Jongsma ook rieten daken?
Nee. We werken aan het pannendeel, het loodwerk en de kapconstructie. Voor het riet is een rietdekker nodig.
Hoe vaak moet het dak van een stolp worden nagekeken?
Bekijk het elk voorjaar en na storm vanaf de grond. Laat de nok, de hoekkepers en het lood om de paar jaar van dichtbij controleren.
